Skip to main content

Mercators zicht op Europa

Inleiding

Er moet toch ergens een grens worden getrokken? Jozef Stalin zou naar de val van Derde Rijk ten overstaande van Churchill op een zakdoekje de Europese landen in het oosten van het continent hebben verdeeld. Hier en daar een pennenstreep en miljoenen mensen behoorden tot een nieuwe politieke entiteit. Het is een voorbeeld van hoe grenzen kunnen verschuiven, want een tiental jaren later werd dit deel van Europa onderdeel van het Warschaupact en liep hier de lijn tussen het communistische en niet-communistische Europa. In dit geval is er de kracht van de dictator en de zwakte van overwonnen gebieden om een nieuwe geografische realiteit te verwezenlijken.

In weerwil van de politieke krachten die op elkaar botsen is er ook de tijdloze, filosofische discussie over de geografische grenzen van landen, rijken en continenten, die opvallend genoeg bij zienswijzen over ons huidige samenwerkingsverband van de politieke entiteit de Europese Unie, niet of nauwelijks wordt besproken. Onze Unie schuift gestaag op richting het oosten en raakt aan de westkant juist een land kwijt – al was dit niet uit eigen beweging – en dit proces lijkt allemaal vanzelf te verlopen. Een proces van ondoordachte uitbreiding zonder einde, als een uitdijende strijdster voor sociale rechtvaardigheid.

Het uitbreidingsproces van de Unie gaat dus voorbij te gaan aan de historische discussie over geografische grenzen en dat terwijl de filosofische onderbouwingen hiervan ver terug in de geschiedenis gaan en verschillende inzichten een rol hebben gespeeld. Er zijn meerdere zienswijzen waarop de Europese ruimtevoorstellingen zich hebben gebaseerd. Men boog zich in vroegere tijden met gemak over een meer als tweeduizendjarige geschiedenis met als doel de vergeten en verdrongen ideeën, open onafgesloten kanalen en de veelzijdigheid en mengeling van identitaire grensconstructies opnieuw in het blikveld te trekken. Dit hield de mogelijkheid open om voor een langere duur bestemde constructie op de tuigen.

Voor dergelijke inzichten over het ontstaan van geografische grenzen kan men goed terecht in de geschiedenis van de Lage Landen. Zo telt ons verleden een aantal belangrijke cartografen die tevens zinvolle inzichten naar voren brachten over de filosofische redenering(en) achter het tot stand komen van een landkaart. De Lage Landen hebben zelfs een dominante rol gespeeld in de evolutie van de cartografie, de wetenschap die zich bezighoudt met het ontwerpen van kaarten. De Vlaming Gerard Mercator was ontegenzeggelijk een van de belangrijkste cartografen. Zijn Europese landkaart (eerste uitgave 1554) is niet enkel van historisch belang, maar zou zeker in hedendaagse overwegingen moeten worden meegewogen. Een kaart van Europa waarbij het continent in oosten tot aan de Obboezem en de Bosporus loopt en in het zuiden tot en met de Middellandse zee.

Gerardus Mercator
Geboren als Gerard De Kremer (1512-1594) in Rupelmonde te Oost-Vlaanderen, schreef hij zich in bij de Leuvense Universiteit in 1530 en heeft als toentertijd gebruikelijk was in intellectuele middens zijn naam gelatiniseerd tot Gerardus Mercator. Hij sloot zijn studie aan de faculteit van de kunsten af in 1532 en behaalde er een graad in de filosofie. Daarna trok hij naar Antwerpen, het toenmalig centrum van de culturele en economische activiteiten in de Lage Landen.

Mercator keerde echter terug naar Leuven om er wiskunde te studeren, maar bezocht er niet de universiteit. Onder invloed van de Friese geograaf Gemma Frisius was Leuven een belangrijk centrum van de wetenschappelijke cartografie geworden. Echter vanwege het harde religieus klimaat belandde Mercator in het gevang. Deze opsluiting werd mogelijk de reden dat Mercator Vlaanderen verliet om zich in Duisburg te vestigen waar de vrijheid van religie veel groter was.

Met de vestiging in Duisburg begon de vruchtbaarste tijd in zijn leven en hij publiceerde er in 1544 een wandkaart van Europa, naast in de loop der jaren nog talloze andere kaarten. De wandkaart van Europa kwam uit op 15 bladzijden en werd pas in 1572 vervolmaakt. Met het verschijnen van deze kaart werd het toen bestaande geocentrische wereldbeeld blijvend aangepast. De onderlinge verhouding tussen de Europese landen wordt dan voor de eerste keer juist ingevuld. Voor zo’n 150 jaar diende Mercators Europakaart als maatstaf.



Rol van de landkaart

Mercator begon met kaarten fabriceren in Antwerpen met als doel reizigers en handelaren op hun tochten te ondersteunen. Zelf reisde hij overigens niet, de details kwamen van collega’s of reizigers en Mercator moest dan ook goed afwegen welke gegevens hij meenam. Een kleine fout kon zijn carrière of leven in gevaar brengen. De totstandkoming van een landkaart is namelijk nauw verbonden met de situatie van de internationale politiek, religie, oorlog en internationale spionage.

Kennis is macht, dus informatie inwinnen is van groot belang. Landkaarten worden in de periode snel instrumenten van de oorlogsvoering en werden in een kort tijdsbestek steeds detailrijker. Wonderschone kaarten die neutraliteit uitstralen geven niet een juist indruk, kaarten zijn altijd rijp voor de propaganda en hebben doorheen de tijden vaak maar fragmenten getoond. Ze worden dan ook als instrumenten van agitatie in de politieke oorlogsvoering gezien.

Ook Mercators kaarten veranderen in de loop der jaren. Er zit in het werk een ontstane kloof die enkel met verdere zelfstudie valt te verklaren. Over de zuivere wiskunde heen betrok Mercator de theologie en filosofie in de kosmografie. In de kritische uiteenzetting met de Bijbel en de natuurfilosofie van Aristoteles en de tegenstrijdigheden in de natuur, is hij vermoedelijk met het gedachtegoed van de Reformatie in contact gekomen.

Veranderend denken over Europa
De geografische grenzen worden met verschillende opvattingen over grensconstructies verweven, uit de natuur, anatomie, identiteit, geslachten en rassen. Duitse geografen kozen lang voor (in aansluiting op de Franse natuurtheoretici) het geografisch deterministische idee van de natuurlijke grenzen, welke dan met het natuurlijk lichaam van de volksgeest zouden samenvallen. Het idee van natuurlijke grenzen, is geestelijk erfgoed van de klassieke oudheid. In de renaissance echter, voltrokken zich op dat punt enorme veranderingen bij de cartografen, met name met betrekking tot de visuele en symbolische verbeeldingen van het Europees continent. De verbeelding van de Europamythe kreeg toen een voorname rol, achter de allegorie van de delen van de aarde, als de belangrijkste en meest verspreide beeldthematiek.

Het uitgangspunt is het verloop van het geografische ruimteconcept, waar de verwevenheid met de mythologisch-religieuze constructie van Europa naar voren wordt gebracht. Deze wordt in de geschiedenis in te onderscheiden visuele beelden en cartografische afbeeldingen overgezet, welke omgekeerd de waarnemingen van Europa van zichzelf bepalen. Mercator heeft in zijn wereldkaart uit 1569 Europa dan ook met de helft verkleind en uit het centrum gehaald, met de ruimtelijke verkleining van Europa te compenseren naar zijn ware belang en positie, zoals werd begrepen in de renaissance-periode; een innovatie die tot aan heden aan het westerse zicht op de wereld ten gronde ligt.

Mythisch Europa
In de antieke tijd deelden de Grieken in aansluiting op Griekse historicus Herodotus de opvatting dat de wereld uit twee delen zou bestaan, in het noorden Europa en door waterstraten gescheiden zuidelijke Azië (Libië en Egypte). Later ontwikkelde zich van daaruit een drie-schema: Europa, Azië en Libië. In veel geografische verbeeldingen wordt de waterstraten als belangrijk grensmarkeringen van Europa beschreven. Gedurende de Middeleeuwen gaat aldus de Europamythe wederom een grotere rol spelen in het denken over Europa. De ontvoering van Europa, waarbij volgens de Griekse mythologie de Griekse oppergod Zeus, verliefd werd op de menselijke dochter Europa van de koning van Phoenicië. In de gedaante van een witte stier wint hij haar voor zich en zij baarde hem drie zonen. Als beloning hiervoor werd zij geëerd door ons continent naar haar te vernoemen.

We zien dat de mythe Europa een plek wordt gegeven die de gewoontes en eigenaardigheden van de Europeanen verbeelden en dat wordt ook bij Mercator duidelijk. In zijn in 1595 postuum in Basel verschenen verzamelwerk, ‘Atlas of kosmografische denkbeelden’ verbond hij de mythologische ontvoeringsgeschiedenis van Europa expliciet met zijn beschouwingen over de geografie. Daar valt te lezen dat de durf van de stier iets subliems heeft en opvalt door zijn groten keel en een vlezige hals. Hij staat daar als leider en beheerder van zijn omgeving.

Mercator laat ons hiermee weten wat zo ongeveer de natuurlijke omgeving van de Europeaan is, namelijk diegenen die in het Noorden hun thuis hebben. De huidskleur van de stier wordt uitdrukkelijk heel wit beschreven, wat daarop duidt dat de Europeanen zich sterk als blank begonnen te zien. Ook biologen, natuuronderzoekers en reizigers gebruiken in de periode de verschillende huidskleuren voor wetenschappelijke onderbouwingen en verklaringen.

Slotsom
Mercator sterft in Duisburg in 1594. Direct na zijn overlijden bracht zijn zoon met de familieonderneming een verzamelwerk op de markt, met daarin teksten, landkaarten en een atlas. Zijn beoogd hoofdwerk Chronologia met het idee van een kosmografisch werk over de schepping en over de oorsprong en geschiedenis van het geschapene werd nooit helemaal voltooid. Dat zijn arbeid gewaardeerd werd, kan men nog terugzien tot aan de dag van vandaag, denk maar aan het Mercatorplein in ‘s-Hertogenbosch, een plein nabij Station ‘s-Hertogenbosch, waar ook het Stedelijk Gymnasium is gevestigd. Dit is de opvolger van de Latijnse school waar Mercator zijn opleiding heeft genoten.

Het zou echter wenselijk zijn dat niet alleen wordt gekeken naar de vergane glorie of de naam van de persoon, maar ook naar de denkbeelden die in deze periode opgeld deden. Europa als het continent, waar de mensen uit het Noorden wonen, het thuis van de Europeanen. Een continent dat loopt van Gibraltar tot aan de Oeral en dat ons scheidt via waterkanalen als de Middellands Zee van andere continenten met daarop andere volkeren woonachtig. We zouden de Griekse oligarchen in ons denken kunnen vervangen door de Griekse mythen en sagen en de Europeaan wederom zien als degene die zijn continent, zijn woon- en leefgebied schept en beheert en zijn beschaving verdedigd tegen indringers.

Geraadpleegd:
– Emigranten : Nederlandse vluchtelingen in Duitsland 1550-1600, Van Roosboeck, Rob 1968
– (Docu 3sat) Mercators geheime Mission – Die erste Europakarte, Stephen Rashbrook 2013
– Europas Grenzdiskurse seit der Antike – Prof. Dr. Claudia Bruns 2013
– https://historiek.net/griekse-mythologie/
– https://www.raremaps.com/

One thought to “Mercators zicht op Europa”

Reacties zijn gesloten.